Gast in de keuken

Op maandagochtend komt Torbjørn, onze Samische buurman, melden dat hij bacalao gaat maken. Hij is speciaal voor de ingredienten naar Mosjøen gereden. Zijn Zweedse vriend die hem vergezeld zegt dat Torbjørn een duivelskunstenaar is en zijn bacalao 5 sterren verdient.
Dan moet je maar eens hier komen koken om het mij te leren, zeg ik.
De dag daarop komt Torbjørn aankondigen dat hij woensdag, hoewel het asekonsdag(aswoensdag) is, niet bacalao maar zijn beroemde fiskesuppe komt koken.

De Noorse traditie kent geen carnaval maar wel namen voor de dagen die vooraf gaan op de vastenperiode:
- "fastelavn"of ook wel fleskesøndag.(flesk = spek)
- "blåmandag"of ook wel "fleskemandag"
- "feitetirsdag" (feit = vet) of "hvitetirsdag"(witte dinsdag)of "syvmålsdagen" (7 maaltijdendag)
- "askeonsdag", de eerste dag van de vastenperiode.
Alle dagen hebben hun specifieke traditionele gerechten die per regio iets kunnen verschillen.
Nou geloof ik niet dat de Noren echt vasten in de kerkelijke vastenperiode maar er is wel een duidelijke hang naar de gerechten verbonden aan die dagen.
Je ziet rond die tijd de aanbiedingen in de supermarkt verschijnen.
Op de zondag eet men o.a. "boller": bolletjes brood gevuld met vanillecreme, slagroom en jam.




Op maandag is er een stevig maaltijd met o.a.gezouten vlees, worst, koolrabipuree en de bijna nooit ontbrekende aardappels.
Op dinsdag bij voorkeur wit eten, met name melk en meelprodukten, als overgang naar de vasten.
Het feesteten bij uitstek "Rømmegrøt", een soort pap van room en bloem met drijvende boter erop (door verhitten uit de room) hoort ook bij deze dag. Bij de pap hoort suiker, jam, gezuurde room maar ook gezouten, gedroogd vlees.






Op aswoensdag at men vroeger een handje as door de pap, maar dat was zeker geen rømmegrøt!

Maar ondanks die traditieregels dus, komt Torbjørn op aswoensdag om zijn fameuze fiskesuppe te maken. Hij is er al vroeg en neemt ruim de tijd om alles voor te bereiden. Dat is belangrijk, zegt hij.
Hij snijdt zorgvuldig en zet de schoongemaakte vis in zout en voegt na een poosje wat azijn toe.
Ik krijg op het hart gedrukt dat de vis niet mag koken maar moet trekken.
Ik zie dat hij de groenten apart kookt en pas later bouillon en een deel van de vis samenvoegt in de pan. Als laatste de room en de hardgekookte en in schijfjes gesneden eieren en een gedeelte van de grote moten Røye.







We eten voor ons doen erg vroeg, om 3 uur, in een gezelschapje van 4 personen.
Torbjørn, zijn Zweedse vriend, Jan en ik.
We eten de heerlijke fiskesuppe, die tradtioneel altijd wit is door de room erin.
Een welgevulde soep met prei, broccoli, gekookte eieren, veel room met verse Røye uit Hattfjelldal. Daarna Røye met mandelpotet en een uien-botersaus.









Een stevige maaltijd met onze citroentaart en sterke koffie als dessert en nog voor 2dagen fiskesuppe over.
Wie het recept wil hebben mailt maar even: een aanrader!

Sprengkulde en nog een keer wakvissen...

Het gonst ervan in de plaatselijke supermarkt en het is het gesprek van de dag.
Hoeveel graden is het bij jou? Doet het water het nog? Hoe is het in de stal?
Kun je het warm krijgen, heb je genoeg brandhout?

We hebben hier te maken met "Sprengkulde".
Nou is daar officieel geen definitie van maar Yr, de website met lokale weermeldingen, doet een poging.
Je noemt het weer Sprengkulde als:
- het ongewoon koud is voor een normale winter (niet normaal is dus: aan de kust min 20, binnenland min -40, gebied tussen kust en binnenland tussen -30 en -40)
- het meerdere dagen aanhoudt, minstens 3 dagen
- het voelt buiten wat pijnlijk aan
- de sappen in de bomen bevriezen en zetten uit of knappen waardoor de bomen beschadigd raken.(spreng = springen).

Dat laatste is geen probleem in het binnenland waar wij wonen. De bomen zijn bestand tegen extreme temperaturen. Bovendien ligt Gryteselv in een soort kom waardoor nu de temperatuur de min 30 niet haalt terwijl het in Hattfjelldal-centrum min 36 is.
Maar in het zuiden van Noorwegen is dat anders want daar liggen de normale wintertemperaturen tussen de min 5 en min 10.

Hoewel het elders in het land temperaturen van min 41 en zelfs min 43,8 worden gemeten ,geeft de thermometer hier tussen de min 28 en min 30 aan.
En dat is niet normaal voor een gewone winter.
We moeten kachels plaatsen in de kelder om te voorkomen dat de waterleiding bevriest. Bjørn-Arne en Jan hebben met de tractoren een wal van sneeuw rond de kelders van het woonhuis en het blauwe huis gelegd als isolatie.
We gaan alleen naar buiten als het nodig is. Auto en trekker starten wel dankzij de motorwarmers maar de olie is voelbaar traag en dik waardoor schakelen een klus wordt.
Niet doen dus.

Maar als het min 28 is gaan we toch nog even wakvissen op Storvatn met Ilse en Robert. Jan boort een paar wakken en constateert dat het ijs 50cm dik is. Dus dik genoeg om tussen de wakken een vuur te maken.

We zitten op rendiervellen en binden een nepmade aan de hengeltjes.

We houden het een klein uurtje vol maar vangen jammergenoeg niks. De vissen slapen in deze periode, zeggen de kenners.

Dan maar lekker naar huis bij de warme houtkachel. We meten plus 35 binnen als we terugkomen. De katten en de hond liggen voor apegapen en wij eten lekker een gerookte Røye en nemen er een glaasje wijn bij.

Wapenfeiten van 2009

Het is alweer eind 2009.
Tijd om even terug te kijken wat het jaar ons heeft gebracht.
Wat hebben we allemaal voor elkaar gekregen in 2009?

De wapenfeiten op een rijtje:
- het cateren voor 70 vrouwen, 2 dagen lang tijdens het Villkvinneseminar.
(Met een speciaal optreden van Marie Boine tijdens het seminar).
En dat alles tijdens stevige sneeuwstormen, bronstige koeien en stieren die in de stal over hekken klimmen en de auto die maar niet wil starten.
Helemaal gelukt door een koelhoofdige Jan, de auto's die we van Rune en Bjørg-Heidi mochten lenen en de hulp van de dames in de keuken van het Samisch centrum in Hattfjelldal.
- Rina behaalt glansrijk de halfjarige voltijdsstudie aan de Hogeschool in Nesna met als studierichting: Mat en matkultur in Nordland (eten en de cultuur van het eten van Nordland) Alles in het Noors, zelfs de eindscriptie, waarbij Martha en Hans Ongkiehong het Noors leesbaar hebben gemaakt. Fantastische studie met veel anthropologische, sociaal-economische en historische colleges, excursies naar kleinschalige producenten en veel workshops o.a. het slachten van een rendier en ALLES daarvan gebruiken tot en met koken in de grond (veel lamsbout).
Veel lekker en bijzonder vreemd eten gegeten en wat zijn die Noren gezellig aan tafel met zingen en verhalen vertellen!
- we verkrijgen het ekologische keurmerk van Debio op het land. De koeien en de kippen volgen in januari 2010.
- Jan heeft een klein begin gemaakt met de verbouwing van het blauwe huis. De entree is voorzien van nieuwe dubbele ramen en een nieuwe deur en dat alles in de verf. Zo wordt het een beetje voorstelbaar hoe de rest van het toekomstige restaurant gaat worden.
- de eerste complete hooioogst is binnen voor de winter dankzij de inzet van Robert(schudden van het hooi, pakken stapelen en naar de silo rijden met 50 pakken hooi op een geimproviseerd draaghek aan de tractor) en Ilse (hooipakken ordenen en stapelen in de siloruimte, de telstand bijhouden en het pakken van het losse hooi en dit van zout voorzien). Wat een werkpaarden!! En natuurlijk alle lof voor Jan die het aandurfde tegen de adviezen van iedereen in. Allen werden op de been gehouden door Rina's catering, uiteraard. Anders Granmo kwam met de pakjesmachine en maakte er mooie hooipakken van.
Deze winter dus geen heen en weer gerij met de tractor maar alles binnendeurs.
Jan kan fluitend met de kruiwagen de koeien van hooi voorzien en die zijn er dol op.
- de eerste dag met Gårdskafe was een succes. De door Jan ontworpen marktkraam voor de Gryteslev-deli werd in gebruik genomen en het terras werd ingericht. De warmgerookte Røye was erg in trek en de broden van Ilse gingen als warme broodjes (waren ze trouwens ook nog). Een tuin vol met Hattfjelldalers en prachtig weer.
- de eerste Noorse theeplantage is opgericht in Gryteselv (berk, wilgenroosje, granskudd, berkenknop, allerlei kruiden uit eigen bos en van eigen berg) en dat de theesoorten al voor de herfst waren uitverkocht.
- een uitstekend jachtseizoen met veel eland in de vriezer.
De experimenten met drogen en zouten(spekemat), pastrami en verse worst lopen al.
- niet alleen ingredienten voor het eten worden zoveel mogelijk uit de direkte omgeving gehaald maar sinds december ook voor "kortreist" design van Jan.
Hij heeft een tafel ontworpen en geproduceerd van uitsluitend Gryteselv materiaal: grenen en berk uit eigen bos, rivierstenen uit de eigen Gryteselva.
De opdrachtgever was erg trots op zijn tafel.
- De stal is uitgebreid met een speciale afdeling voor de kalveren, een ruimte voor het zaagsel voor de stal, een trappartij van boven naar de stal en een kast voor de zadels. Het streven was dit alles voor einde 2009 klaar te hebben maar dat wordt nog een stukje verder bouwen in januari 2010.
- de terugkomst van Tautra. Nadat we Han-Heidi kwijt waren, dachten we dat Tautra ook het slachtoffer van een vos geworden was. Na 4 maanden is hij weer terug en schuift naadloos naast de 2 andere katten aan de bak en speelt met ze. Nu gaat er iedere morgen een kleine optocht naar de stal: Myra, de hond, voorop want die weet de weg, gevolgd door Jan gewapend met de melkbus want er moet gemolken worden en in het kielzog 3 katten die in de hooiberg hun speelkwartiertje hebben. Na de werkzaamheden in de stal en het "ik pak je spel" van de katten in de hooiberg, komt het voltallige gezelschap weer terug voor het ontbijt.
- alweer 4 kalveren erbij en nog 3 in de maak. Alles goed en gezond.

Wat minder was dit jaar:
- Rina had haar eerste "utkjøring" d.w.z. dat ze in de bocht niets meer te vertellen had over de rijrichting van de auto(veel losse sneeuw op de weg) en tegen de vangrail belandde met als gevolg de rechtervoorkant van de auto in de puin.
Geen persoonlijke schade, nou moreel misschien... Gelukkig stond er een hek.
Twee maanden later belandt ze bij Eivind op de spiegelgladde oprit er bijna naast (3m diep)en moet omhoog getrokken worden door de tractor.
Even een lesje over remmen, gasgeven wel/niet en waar te rijden bij gladde wegen en passant.Ze kijkt wat anders tegen het rijden aan nu...
- We waren vergeten de kraan te laten lopen tijdens een periode van min 20-28.
Die Nederlandse zuinigheid komt je hier duur te staan. Het gevolg was dat de waterleiding in de stal was bevroren en Jan honderden liters water emmersgewijs per dag de stal in moest slepen voor koeien en paarden. Dat heeft bijna een week geduurd alle pogingen tot ontdooien met kachels en branders ten spijt. De dag voor kerst kon de stalkabouter (fjøsnisse)het blijkbaar niet meer aanzien en na een kopstoot van Boy tegen zijn drinkbak begon het water weer te lopen.

Al met al een jaar waarin we veel voor elkaar hebben gekregen.
Oud en Nieuw vieren we gezellig thuis op Gryteselv met Ilse en Robert.
Laat 2010 maar komen!

Julemat 1 - lutefisk

Dit jaar moeten we er maar eens aan geloven. We hebben al veel traditionele gerechten gegeten zoals rakefisk, pinnekjøtt, ribbe, gammel sei, gerookt rendierhart, rendiertong maar nog steeds geen lutefisk.
Zoals bij alle andere tradtionele gerechten zijn de bijgerechten erg belangrijk en bepalen de totale waardering van het gerecht.
Een klein marktonderzoekje in de plaatselijke supermarkt geeft al aan dat er geen tussenweg is voor lutefisk: of je gaat ervoor en het is heerlijk of je krijgt de maagkriebels van het wiegende stukje vis op je bord en hoeft niet, nooit niet.

Lutefisk is van origine aan de lucht gedroogde vis die na een dag of 6 a 7 weken in water (2 maal daags water verversen!)in een soort loog wordt gelegd.
Het loog werd oorspronkelijk gemaakt van berkenas dat gekookt werd in water en daarna gezeefd. Je kunt er ook kaustisk soda voor gebruiken. De vis moet 2 a 3 dagen in het loog liggen en daarna een paar dagen in schoon koud water waarbij het water ook hier regelmatig ververst moet worden. Het resultaat is een geleiachtige vis die kort opgekookt of sterk verwarm moet worden. Er wordt in principe alleen zout toegevoegd.
Bij de lutefisk horen gekookte aardappelen, bacon, ertenstuing(soort erwtenpuree), witte saus soms ook brunost (de zoete gecarameliseerde geitenkaas gemaakt van ingekookte wei)en sirup. Soms worden de aardappels vervangen door lefse, een soort pannenkoekje.
Rond deze tijd is het aanbod van lutefisk groot. De lutefisk van Kvaløya wordt als de beste beschouwd maar is jammer genoeg niet verkrijgbaar in Hattfjelldal of in Mosjøen. Wel koop ik lutefisk met gele stukken erin. Het bewijs dat de lute zijn werk gedaan heeft. Omdat we allebei geen drilpuddingvis willen, zout ik de vis een uur voor het bereiden. Daardoor komt er nog wat water vrij en wordt de vis tijdens het bereiden wat steviger. We hebben er allebei, na het proeven van rakefisk, erg hoge verwachtingen van de smaak. Hoe smaakt vis die in van origine berkenloog gelegen heeft....
Na ongeveer 30 min in de oven is de vis stevig en maken we de borden op in combinatie met mandelpotet( bergaardappels, een delikatesse),gebakken baconblokjes, erwtenpuree, mosterd en niet te vergeten het uitgebakken spekvet.
We begrijpen de combinatie van de eigenzinnige smaken van de erwtenpuree, gebakken bacon, mosterd en de overheerlijke aardappels maar zoeken naar de vissmaak. De consistentie is mooi in combinatie met de andere bijgerechten maar we zoeken tevergeefs naar de typische smaak.
Het kenmerkende lijkt te zijn dat de vis geen of weinig smaak heeft.
Ja, zeggen de Noren, dat klopt, maar het zijn de bijgerechten die het bijzonder maken en.. lutefisk is een typisch traditioneel kerstgerecht.
En zoals bij rakefisk kun je kiezen: you love it or you hate it.
Nou zijn we dol op rakefisk maar bij lutefisk gaan we er toch maar tussen in zitten.

Tautra in de bocht!

Zondagmiddag, 22 november 2009, besluit ik het magazijntje wat op te ruimen. Bijna alle glazen potten en flesjes zijn in gebruik genomen voor de produktie van de deli van Gryteselv Fjellgård. Voor de allerlaatste produktie van kerstgelei van bosbessen heb ik nog wat potjes nodig.
Terwijl ik inventariseer hoor ik klaaglijk miauwen onder het raam buiten.
Gaupe en Krekling zijn al een tijdje buiten en meestal willen die weer bij de kachel aan het einde van de middag.
Ik doe de achterdeur open en daar komt een enorme kat naar binnen die meteen kopjes begint te geven.
Even denk ik dat het een vreemde kat is en dan zie ik tot mijn stomme verbazing dat het Tautra is. Goed glanzend in het winterpak en flink zwaar als ik hem optil. In een goede conditie dus.
Dat is bijna ongelooflijk. Begin augustus voor het laatst thuis geweest maar omdat het zo druk was met allerlei bezoek ging hij meteen weer weg. Om vervolgens pas terug te komen in eind november.
Hij is uitgehongerd en eet veel en laat zich op allerei plekken in de kamer en de keuken vallen om vervolgens in diepe slaap te raken.
Hij kan het meteen goed vinden met Gaupe en Krekling die wel geimponeerd zijn door zijn omvang. Wij moeten ook weer een beetje wennen met zo'n enorme kat op schoot.
Het lijkt wel of hij de ruimte in huis weer terug moet vinden want we vinden hem op de gekste plekken gestrekt en in slaap.
Gaupe en Krekling gaan iedere morgen samen met Jan en Myra naar de stal maar Tautra waagt zich maar een paar meter van het huis en wil zo snel mogelijk weer naar binnen.
Hij is erg schuw voor bezoek en verstopt zich dan onder de bank of in de boekenkast. Blijkbaar is hij niet bij mensen geweest in die periode.
We zijn erg blij dat hij weer terug is!

En dan natuurlijk Koetje...

Koetje heeft haar 2e kalf gekregen, ditmaal een koekalf.
In het begin had Koetje het moeilijk in de kudde. Ze was duidelijk de laagste in rang, moest wachten om te kunnen eten en ze lag altijd op een afstand van de kudde. Niet echt er midden in.
Toen ze vorig jaar november een stierkalf kreeg heeft Jan besloten haar als melkkoe te houden. Ze kon dan de hele zomer met het stierkalf in de weilanden rond de boerderij lopen terwijl de rest van de kudde het bos in trok.
Op die manier hoefde Jan haar niet te halen voor het melken en werden eventuele problemen met het steeds groter wordende stierkalf voorkomen.
Ze leek het naar de zin te hebben met haar zoontje in de weilanden en langs de rivier. Eindelijk kon ze gewoon dooreten.

Koetje is de lievelingskoe van Jan, niet omdat hij haar melkt maar vanwege haar bijzondere blik. Op de een of andere manier ontroert ze soms. Hoe ze kijkt en wacht op voer, melken en gewoon op niks..
De hereniging na de zomer met de kudde toen ze allemaal weer in de stal stonden was goed. Lastig was wel weer de confrontatie buiten waarbij zelfs een aantal kalveren van vorig jaar in de aanval gingen. Gelukkig is dat van korte duur en kan ze nu weer gewoon samen met kalf en kudde luchten buiten.

Ondernemende kalfjes en fado-koeien.

Begin november zijn de eerste kalfjes gekomen van de tweede lichting: drie koekalverenen 1 stierkalf.Ze hebben nog geen namen; die moeten ze nog laten zien.
De koeien en de stier daarentegen hadden al meteen namen naast het verplichte nummerplaatje in het oor. Het vergemakkelijkt niet alleen het praten erover maar het zijn inmiddels ook echte persoonlijkheden die een naam verdienen.
Met uitzondering van de aanvankelijke leiderkoe en de stier hebben alle andere koeien, hoe kan het ook anders met Jan als herder, de namen van fadozangeressen.
Dulce(Pontes): de superieure leidster van de kudde
(Maria)Dolores: altijd weer veel te zorgelijk over haar kalf
Christina (Branco):wat terughoudend
Maria (Dolores): de kudde gaat voor het kalf
Amalia (Rodriquez): die soms nogal humeurig is.
Mariza: dochter van Elke uit 2008, een bijzondere schoonheid met een prachtige rossige blonde vacht, wimpers en hoorntjes.
Ana(Carvalho): dochter van Dulce uit 2008, een stevige dame.
Misia: dochter van Dolores uit 2008, erg dol op knuffelen maar ook de leidster van de kalveren uit 2008
En dan de uitzonderingen:
Elke (Sommer, de filmster, sexsymbool uit de late jaren 50): de aanvankelijke leidsterkoe. Ze probeert het zo nu en dan weer over te nemen van Dulce.
Boy (Winter, de wat verveelde punkjongen die Frank Groothuis speelde in Sesamstraat): de gemoedelijke stier die het erg goed met de kalfjes kan vinden. Deze zomer vonden wij hem regelmatig omringd door de kalveren terwijl de moeders verderop aan het grazen waren.
En natuurlijk Koetje, die we als melkkoe hebben.

Dolores, Dulce, Maria en Koetje hebben al een kalf. Het wachten is nog op Amalia, Elke en Christina.
De kalfjes zijn in het begin nog erg rustig maar zodra Jan 's morgens de hekken tussen de verschillende "koeienkamertjes" opendoet lijkt het startsein gegeven voor een hol- en springpartij door de hele stal heen.
Bij de koeien worden ze meestal weggestuurd maar Boy laat het maar allemaal gebeuren. Dus is zijn plek het spannendst. Hij poetst ze en wordt zelf ook door de kalfjes gepoetst. Aan het einde van de renpartij gaan de kalfjes voor het hoofd van hun moeder liggen die dan het hooi om het kalf weg moet eten.
Alle pogingen van Jan tot nu toe om ze uit het voergedeelte te houden zijn maar ten dele gelukt want ze klimmen over alle hekken heen.
Gelukkig is het de laatste weken zacht weer en kunnen ze een aantal uurtjes met het hele gezelschap naar buiten, moeders en Boy incluis.
Dat laatste is belangrijk omdat Boy orde op zaken moet houden bij zijn dames.
Hij inspecteert de nieuwbakken moeders regelmatig om te controleren of het alweer zijn beurt is. Als hij die gelegenheid niet krijgt neemt hij zelf het initiatief in de stal en klimt over alle hekken heen naar de koe die hem op dat moment interesseert en dat is voor hem niet veilig.
Hier komt een filmpje van de renpartij.